Close

MANIFEST

HET ZEGEL VAN AMSTERDAM

DE BINNENSTAD IS DE STAD NIET MEER

Over de wafelwinkel praten we in Amsterdam nu al meer dan tien jaar.

Het is vreemd hoe weinig ons gesprek in die tijd is opgeschoten: te veel toeristen, te weinig Amsterdam, te veel Nutella. Allemaal waar, maar het blijft te stil over wat we ervoor in de plaats willen.

Het is druk in de Binnenstad van Amsterdam. Te druk, met te veel bezoekers. Alleen is de drukte op zichzelf niet het probleem. Een goede huiskamer hoeft niet rustig te zijn, die van ons heeft nou eenmaal gasten over de vloer. Gasten worden pas een probleem als je je hele huis aan ze kwijt bent.

Terwijl het centrum zich nadrukkelijker richt op bezoekers, groeit onder bewoners de behoefte aan herkenbare plekken, maar juist deze plekken hebben het zwaar. Ons boegbeeld dreigt een façade te worden. En dan is de Binnenstad de stad niet meer.

Onderzoekers Fenne Pinkster en Jan Willem Duyvendak van de Universiteit van Amsterdam spraken met tientallen Amsterdammers voor hun essay Het haperende hart van de stad. In die gesprekken benoemen bewoners drie grote zorgen: het verdwijnen van karakteristieke plekken, de drukte van bezoekers en een veranderende sfeer op straat.

EEN WAFELIJZER

Steeds minder Amsterdammers weten nog waarom ze de Binnenstad in zouden gaan. Waarom de drukte in als je er niks te zoeken hebt? De straten waar het ooit zat — de stripwinkels, groentezaakjes, lijstenmakers, instrumentenbouwers — herbergen nu deeg en suiker.

De Binnenstad zit vast in een groot wafelijzer. Een wafelijzer dat, keer op keer, hetzelfde hete deeg uitspuwt: betekenisloze ondernemingen die perfect passen in de vierkante mal van hoge huur en korte aandacht. De straten raken ervan overwoekerd en wat blijft zijn plekken zonder wortels in de buurt. Wie wil weten hoe dat eruit ziet, brengt een bezoek aan de Nieuwendijk.

’JE ADRESJES’

Heel de Binnenstad? Nee. Of zoals een Amsterdammer (56 jaar, Oost) het verwoordde in een groepsgesprek: “je gaat nog wel naar je adresjes.”

Deze adresjes zijn belangrijk. Het zijn de omfi etsplekken waarvoor de stedeling bereid is de drukke Binnenstad te trotseren. En er valt iets op: weinig plekken maken het verschil voor veel Amsterdammers. Veel Amsterdammers, nieuw en jong of geboren en getogen, uit verschillende wijken en met verschillende achtergronden, noemen dezelfde adresjes die voor hen de Binnenstad maken.

Dat zijn pleinen als de Nieuwmarkt en de Noordermarkt, culturele instellingen als Paradiso en De Balie, DeLaMar, Artis en de Kleine Komedie. En dan: de namen van zelfstandige zaken, winkels en cafés die de Binnenstad maken. Dit zijn de adresjes. De plekken waar bewoners speciaal voor naar de Binnenstad komen, of reden genoeg zijn om er te blijven. Ze staan haaks op de vervreemding en verharding die Amsterdammers ervaren.

In de Binnenstad zijn de mensen achter deze adresjes — de goede ondernemers — stenen van een wankele toren. Nauwelijks opgemerkt zolang ze er zijn, maar wanneer ze verdwijnen blijkt hoeveel gewicht ze droegen.

GOEDE ONDERNEMERS EN HET ZONNETJE GAAT TEN ONDER

Wellicht herinnert de lezer zich het nieuws over koﬃe- en theewinkel Het Zonnetje (†1642–2025) die vierhonderd jaar lang op de Haarlemmerdijk zat.

De historische maar vooral lage drempel van Het Zonnetje was belangrijk voor de buurt. Oudere stedelingen, vaak thuis alleen, vielen binnen voor een praatje en namen met eigenaar Marie-Louise Velder de roddels door.

Adresjes als Het Zonnetje maken gemeenschap. En hoe adresjes dat precies doen, laat zich moeilijk voorspellen. Bij Het Zonnetje zat het zeker niet alleen in thee of koﬃe. Een slager zet een bankje buiten. Bij de viswinkel maken mensen een praatje in de rij. Ook een fetisjwinkel met ambachtelijk leer kan voor behoorlijk wat gemeenschap zorgen.

Voor Het Zonnetje lukte het niet meer. De huur steeg tot het voor eigenaar Velder onbetaalbaar werd. Ze stond er alleen voor en moest haar deuren sluiten. De ophef kwam achteraf. En dat legt een probleem bloot: adresjes als Het Zonnetje hebben in het huidige landschap een uitzonderingspositie nodig om te overleven, maar weinigen durven zich te branden aan de vraag hoe dat te organiseren.

Gelukkig worden pleinen onderhouden en culturele instellingen gesteund. Alleen van ondernemers verwachten we dat zij zichzelf door koude dagen heen ondernemen, want dat is ondernemen. Daarmee hebben we een belangrijk deel van Amsterdam niet gestut. En dat is niet slim.

HET ZEGEL VAN AMSTERDAM IS IN OPRICHTING

Het wordt tijd dat we de ondernemers die onze stad overeind houden meer gaan dragen. Daarom is Het Zegel van Amsterdam in oprichting.

Het Zegel van Amsterdam is in de eerste plaats een onderscheiding: een waardering voor de adresjes die de Binnenstad bij elkaar houden en de ondernemers die plekken maken waar Amsterdammers graag komen. Daarnaast is Het Zegel een stichting die zich inspant om deze ondernemers ook daadwerkelijk te ondersteunen.

Het Zegel maakt aan de gevel zichtbaar welke ondernemingen de Binnenstad bijeenhouden. Het onderscheidt ondernemers die gemeenschap bouwen en geeft hen een bijzondere positie richting gemeente en beleid. Een Zegel aan je gevel staat voor bestaansrecht: het laat zien dat Amsterdam jouw onderneming als onmisbaar beschouwt voor de stad.

In een oogopslag doet het denken aan het predicaat Hofl everancier: een onderscheiding die de Koning uitreikt aan ondernemingen met een vooraanstaande plek in hun regio. Het Koninklijke wapenschild hangt boven de gevel bij ondernemingen als De Mof in de Haarlemmerstraat of — maatje groter — Heineken.

Op vergelijkbare manier onderscheidt Het Zegel de voor Amsterdam belangrijke ondernemers — met wat minder koningshuis en wat meer stad. Iedereen (u, maar ook de Koning voor mijn part) kan een ondernemer nomineren. Een wisselende adviesraad weegt de voordrachten en maakt een keuze. Het Zegel onderscheidt.

Met Het Zegel vallen ondernemers niet langer buiten de boot. Amsterdammers kunnen hun adresjes steunen en de gemeente herinneren aan haar taak zorg te dragen voor de leefbaarheid van de stad. Het nodigt uit om het gesprek te voeren over wat de stad, in haar straten, van waarde vindt.

HET CENTRUM TERUGEISEN

Het idee voor Het Zegel komt uit de stad zelf. Ondernemers zoeken erkenning voor het soort ondernemerschap dat gemeenschap mogelijk maakt in plaats van afbreekt. De gemeenteraad zoekt naar ruimte.

Ondernemers en raadsleden schreven samen het initiatiefvoorstel dat, in mooi Nederlands, Reclaim het Centrum heet. Het idee voor Het Zegel kwam van Bonne Reijn (Bonne Suits, Warmoesbiënnale & oud-ambassadeur Aanpak Binnenstad). Zijn voorstel heeft politiek draagvlak.

En dan: hoe doe je dat goed? Wat is een gepaste onderscheiding? Hoe ziet goede bescherming eruit? En waarom verdient juist dat café een Zegel — en die winkel niet? En wie bepaalt dit allemaal?

DE LES VAN DE ZEEDIJK

Er is, om deze vragen te beantwoorden, vergaderd. In 2025 kwamen ondernemers, ambtenaren, beleidsmakers, kunstenaars, erfgoedspecialisten, stedenbouwkundigen, vastgoedlui, sociaal geografen en stichters van eerdere stichtingen in verschillende gesprekken bijeen. Ook deze auteur, die zich in geen van die categorieën herkent, zat aan tafel.

Wellicht het belangrijkste advies tijdens deze gesprekken komt van Janny Alberts (67), tot voor kort directeur van nv Zeedijk. Janny spreekt liefdevol over ondernemers, praat met haar ellebogen op tafel en is gewend dat mensen luisteren als ze praat. En mensen luisteren met plezier, want Janny ziet veel kansen en heeft een reputatie deze te verzilveren.

Janny maakte van de Zeedijk haar levenswerk. Als er één straat in de Binnenstad is met een hoge adresjesdichtheid, dan is het de Zeedijk. Als een omcirkeld Gallisch dorp houdt nv Zeedijk hier stand tegen de druk van buitenaf. De nv beheert panden en kiest ondernemers persoonlijk uit. Het resultaat is een Zeedijk met geloofwaardige plekken als Slagerij Vet, Hoi Tin, maar ook Patta, SMIB en Café ‘t Mandje. De sfeer is goed.

Janny’s belangrijkste les voor Het Zegel: “Kijk niet naar wat een winkel verkoopt, maar naar het publiek dat erop afkomt.”

Het Zegel neemt de kern van de Zeedijk-benadering over: niet enkel kijken naar wat een ondernemer verkoopt, maar naar wat een plek doet. Wie voelt zich er thuis? Het levert een onbevangen manier van kijken op. Of jouw winkel rosbief,
vinyl of badeendjes verkoopt: als je gemeenschap bouwt, ben je het overwegen waard.

Wellicht heeft iedere straat een nv nodig. Toch: wat in een straat werkt — opkopen en cureren — laat zich niet gelijk toepassen op de stad. De stad vraagt om organisatie. Het Zegel steunt en beschermt goede ondernemers in de hele Binnenstad

Daarbij kijkt Het Zegel verder dan publiek en populariteit. Hoe verhoudt een zaak zich tot de buurt en haar geschiedenis? Brengt deze plek mensen samen? Gaat dat verder dan commercie alleen? Voert een ondernemer een bijzonder vak of verdwijnend ambacht uit - met zeldzame kennis? Of wordt er juist vernieuwd en verjongd?

MEER DAN EEN SYMBOOL AAN DE GEVEL

Het Zegel staat voor bestaansrecht. Voor ondernemers zelf moet het dus tastbaar voordeel opleveren. Daarom werkt Stichting Het Zegel samen met de Gemeente Amsterdam aan een vorm van ‘bijzondere overheid’: een kortere lijn, betere bureaucratie en een uitzonderlijke positie aan tafel voor Zegelhouders.

Ook nu al zetten ambtenaren bij Gemeente Amsterdam zich hard in voor adresjes en goede ondernemers, maar de rol van de overheid is vaak onduidelijk. Maatwerk botst op eigen regels en systemen — the computer says no. Ambtenaren willen faciliteren, maar moeten ook handhaven en mogen formeel niemand voortrekken, terwijl juist onderscheid nodig is om kwaliteit te beschermen. Ondernemers blijven op zichzelf aangewezen.

Het Zegel is de brug: ondernemers krijgen een trom om op te slaan, ambtenaren krijgen naar binnen toe de munitie om scherpe keuzes te maken. Zo kan de gemeente bewegen van marktvolgend naar marktmeester, en krijgen ondernemers weer een eerlijke kans om te concurreren met monocultuur. Vrij naar een recent afgezwaaide Wethouder: de stad gaat ongelijk waarderen voor gelijke kansen.

Zo is het Zegel een belangrijk begin. Hoge huren en scheefgroei verdwijnen niet in één beweging. Wat Het Zegel doet, is kiezen. Kiezen voor ondernemers die de stad dragen, en organiseren dat zij niet langer alleen staan — precies wat zij zelf aangeven nodig te hebben.

MEER DAN EEN SYMBOOL AAN DE GEVEL

Omdat we het over Amsterdam hebben, zal er genoeg overblijven om samen over te klagen. Of zoals een van de Amsterdammers het puntiger zei: “Ook samen kankeren maakt je Amsterdammer. Het betekent tenminste dat het je nog wat kan schelen.”

En toch: nog tien jaar klagen over wafelwinkels houdt de stad niet overeind. We weten wat we wel willen. Dat betekent werk aan de winkel. De Binnenstad kan nog jaren de huiskamer van Amsterdam zijn, veel meer dan een façade. Dat vraagt nu om vastberadenheid, zodat de stad nog lang barmhartig blijft.

Het is eigenlijk eenvoudig: een stad die iets wil blijven, moet kiezen. Ondernemers die het verschil maken, verdienen ruimte. En Amsterdammers — zoals u en ik — hebben daar iets over te zeggen.

~ Kees Foekema